Tiếng gọi từ mênh mông sóng nước

Khi nhắc đến vùng đầm phá Tam Giang – Cầu Hai (Thừa Thiên Huế), người ta thường nghĩ ngay đến những chiều hoàng hôn tím biếc, những con thuyền nan nhỏ bé lênh đênh giữa dòng nước lợ. Nhưng ẩn sâu dưới làn nước ấy, và hiện hữu ngay trên mặt nước với những hình thù kỳ lạ, là cả một “mê cung” tre nứa độc đáo. Đó chính là Chà Rào – Chà Cùng.

Không chỉ đơn thuần là phương thức mưu sinh, Chà Rào – Chà Cùng là kết tinh trí tuệ của bao đời ngư dân vùng sông nước, là nghệ thuật “bày binh bố trận” để đánh bắt thủy sản một cách bền vững, nương tựa vào thiên nhiên. Đối với những ai yêu thích khám phá văn hóa bản địa, việc tìm hiểu về Chà Rào – Chà Cùng giống như lật mở một trang sách sống động về lịch sử và con người vùng đầm phá.

Hãy cùng chúng tôi ngược dòng nước, đi sâu vào thế giới của những ngư phủ lão luyện để giải mã bí ẩn mang tên Chà Rào – Chà Cùng trong bài viết chi tiết dưới đây.

1. Chà Rào – Chà Cùng Là Gì? Định Nghĩa Và Nguồn Gốc

Để hiểu được vẻ đẹp của phương thức này, trước tiên chúng ta phải hiểu rõ Chà Rào – Chà Cùng thực chất là gì.

1.1. Giải nghĩa tên gọi

Trong ngôn ngữ dân gian miền Trung, đặc biệt là vùng Huế:

• “Chà”: Là những nhánh cây (thường là nhánh tre, nhánh tràm, hoặc các loại cây bụi chịu nước) được bó lại và thả xuống nước. Mục đích của “chà” là tạo ra một môi trường giả, một “ngôi nhà” yên tĩnh và mát mẻ để dụ cá tôm đến trú ngụ, sinh sản và trốn tránh kẻ thù.

• “Rào”: Là lớp hàng rào bao quanh, thường làm bằng nứa hoặc lưới, dùng để khoanh vùng khu vực thả chà, ngăn không cho cá tôm thoát ra ngoài khi đã lọt vào bẫy.

• “Cùng”: Từ này thường ám chỉ vị trí đặt bẫy ở những nơi nước cụt, eo ngách hoặc kỹ thuật dồn cá vào đường cùng.

Như vậy, Chà Rào – Chà Cùng là tên gọi chung cho kỹ thuật đánh bắt bằng cách tạo môi trường nhân tạo để dụ cá vào và dùng lưới/nứa vây bắt lại. Đây là một hình thức “nuôi trồng kết hợp khai thác” rất sơ khai nhưng cực kỳ hiệu quả.

1.2. Nguồn gốc lịch sử trên Phá Tam Giang

Hệ đầm phá Tam Giang – Cầu Hai là vùng nước lợ lớn nhất Đông Nam Á. Nơi đây là điểm giao thoa giữa các con sông lớn đổ ra biển, tạo nên nguồn thủy hải sản vô cùng phong phú. Từ hàng trăm năm trước, ông cha ta đã nhận thấy tập tính của loài cá: Thích nơi yên tĩnh, thích núp dưới bóng râm. Từ đó, nghề Chà Rào – Chà Cùng ra đời. Ban đầu chỉ là những bó cây đơn sơ thả xuống dòng sông, dần dần nó được cải tiến thành những hệ thống “trận đồ bát quái” quy mô lớn như ngày nay.

2. Kiến Trúc Của Một Hệ Thống Chà Rào – Chà Cùng

Nhìn từ trên cao (flycam), những khu vực đặt Chà Rào – Chà Cùng trông như những bức tranh hình học khổng lồ nổi trên mặt nước. Nhưng để tạo ra được bức tranh ấy là cả một kỳ công.

2.1. Chọn vị trí “Long mạch”

Không phải chỗ nào cũng cắm được Chà Rào – Chà Cùng. Những ngư dân lão luyện (thường gọi là “thợ chà”) phải lặn lội quan sát dòng chảy.

• Nơi nước chảy quá xiết: Chà sẽ bị trôi, lưới bị rách.

• Nơi nước quá tĩnh (nước chết): Cá ít khi ghé tới.

• Vị trí lý tưởng: Là nơi giao thoa của các dòng nước, nơi có phù sa và sinh vật phù du dồi dào. Độ sâu cũng phải vừa phải, thường từ 1.5m đến 3m.

2.2. Kết cấu của Chà Rào

Một hệ thống Chà Rào – Chà Cùng tiêu chuẩn bao gồm các thành phần:

• Cọc tre: Hàng trăm cây tre già được cắm sâu xuống bùn để làm khung xương sống.

• Lưới vây: Bao quanh khu vực cắm cọc. Ngày xưa người ta dùng nứa đan (gọi là sáo), ngày nay để tiện lợi và bền hơn, ngư dân dùng lưới ni lông loại dày.

• Bó chà: Đây là “trái tim” của cái bẫy. Các nhánh cây khô được bó lại, thả chìm xuống đáy bên trong khu vực rào.

• Cửa ngõ (Hom): Thiết kế theo hình chữ V hướng vào trong. Cá tôm đi theo dòng nước, thấy cửa rộng thì bơi vào, nhưng khi muốn quay ra thì bị hẹp lại, không tìm được lối thoát. Đây là nguyên lý “vào dễ khó ra” kinh điển của Chà Rào – Chà Cùng.

2.3. Sự khác biệt của Chà Cùng

Trong khi Chà Rào thường được bố trí ở những vùng nước rộng, thoáng đãng trên phá, thì Chà Cùng thường xuất hiện ở những lạch nước nhỏ, những eo ngách hẹp hơn. Chà Cùng tận dụng địa thế tự nhiên (hai bên bờ) kết hợp với rào chắn nhân tạo để chặn đường cá tôm. Kỹ thuật này đòi hỏi sự am hiểu địa hình cực cao.

3. Quy Trình Đánh Bắt: Nghệ Thuật “Dỡ Chà”

Làm nhà cho cá ở, rồi đến ngày thu hoạch. Người dân gọi công đoạn này là “Dỡ Chà” hoặc “Bê Chà”. Đây là hoạt động thú vị nhất, thường diễn ra vào ban đêm hoặc sáng sớm tinh mơ.

3.1. Thời điểm vàng

Không phải ngày nào cũng dỡ Chà Rào – Chà Cùng được. Chu kỳ thường là 7-10 ngày một lần, để thời gian cho lứa cá mới bơi vào trú ngụ. Nếu dỡ quá dày, cá sẽ sợ và không vào nữa (gọi là “động chà”).

3.2. Các bước Dỡ Chà

Đây là một quy trình phối hợp nhịp nhàng giữa nhiều người:

1. Vây lưới: Trước khi dỡ, ngư dân sẽ thả một lớp lưới nhỏ (lưới bao) bọc kín khu vực có bó chà.

2. Rũ chà: Người thợ sẽ lội xuống nước hoặc dùng sào, nhấc từng bó chà lên, rũ mạnh để cá tôm đang nấp trong đó hoảng sợ bơi ra ngoài và mắc vào lưới bao. Những nhánh cây sau khi rũ sạch sẽ được vớt lên thuyền hoặc để gọn sang một bên.

3. Thu lưới: Sau khi đã rũ hết các bó chà trong khu vực bẫy, vòng vây lưới dần dần được thu hẹp lại. Lúc này, cảnh tượng ngoạn mục nhất xuất hiện: hàng trăm con cá, tôm nhảy tanh tách, quẫy nước tung tóe dưới ánh đèn pin loang loáng.

4. Tái tạo: Sau khi thu hoạch, các bó chà lại được thả xuống, lưới rào lại được dựng lên, trả lại sự yên tĩnh để chờ đợi mẻ cá tiếp theo.

Quá trình dỡ Chà Rào – Chà Cùng đòi hỏi sức khỏe dẻo dai và khả năng chịu lạnh, bởi nước trên phá về đêm thường rất buốt.

4. Những Sản Vật Trứ Danh Từ Chà Rào – Chà Cùng

Tại sao hải sản đánh bắt bằng phương pháp Chà Rào – Chà Cùng lại có giá trị cao hơn so với đánh lưới cào hay nuôi lồng bè? Câu trả lời nằm ở sự “tự nhiên”. Cá tôm vào chà là cá tôm tự nhiên, chúng sống trong môi trường rộng, ăn sinh vật phù du chứ không ăn thức ăn công nghiệp.

Dưới đây là những đặc sản mà Chà Rào – Chà Cùng mang lại:

4.1. Cá Kình (Cá Dò)

Loại cá được mệnh danh là “vua” của vùng đầm phá. Cá Kình vào mùa (khoảng tháng 4 – tháng 8 âm lịch) béo ngậy, ruột đắng nhẹ nhưng hậu ngọt. Cá Kình đánh bắt từ Chà Rào – Chà Cùng luôn tươi rói, nhảy đành đạch. Đây là nguyên liệu chính cho món Bánh khoái cá Kình nổi tiếng làng Chuồn.

4.2. Cá Dìa

Cá Dìa bông, cá Dìa trơn sống trong các bó chà thường có thịt rất chắc và thơm. Món cá Dìa hấp mồng tơi hay nấu canh chua là “đỉnh cao” ẩm thực đầm phá.

4.3. Tôm đất, Cua và Ghẹ

Ngoài cá, các hốc cây trong Chà Rào – Chà Cùng là nơi trú ẩn yêu thích của tôm đất và ghẹ. Tôm đất vỏ mỏng, thịt đỏ au, ngọt lịm, dùng để làm tôm khô hay nấu canh thì không gì sánh bằng.

5. Chà Rào – Chà Cùng Dưới Góc Nhìn Văn Hóa & Du Lịch

Ngày nay, Chà Rào – Chà Cùng không chỉ nằm yên trên mặt nước chờ cá, nó đã trở thành một biểu tượng du lịch, một nét đẹp “ăn ảnh” thu hút du khách bốn phương.

5.1. Bức tranh thủy mặc giữa đời thực

Đối với các nhiếp ảnh gia, hệ thống cọc tre và lưới của Chà Rào – Chà Cùng tạo nên những đường dẫn thị giác tuyệt vời. Vào lúc bình minh, khi mặt trời đỏ rực nhô lên từ phía biển, bóng của những hàng cọc in dài trên mặt nước phẳng lặng tạo nên vẻ đẹp liêu trai, tĩnh mịch. Hình ảnh người ngư dân chèo thuyền nan nhỏ bé giữa mê cung Chà Rào – Chà Cùng gợi lên sự nhỏ bé của con người trước thiên nhiên, nhưng cũng đầy kiên cường.

5.2. Trải nghiệm làm ngư dân

Nhiều tour du lịch sinh thái tại Phá Tam Giang (như ở Cồn Tộc, Ngư Mỹ Thạnh) đã đưa hoạt động tham quan và trải nghiệm dỡ Chà Rào – Chà Cùng vào chương trình. Du khách sẽ được:

• Ngồi thuyền máy hoặc thuyền nan len lỏi qua các hàng sáo.

• Tự tay kéo lưới, cảm nhận sức nặng của mẻ cá.

• Thưởng thức chiến lợi phẩm ngay trên nhà chòi giữa mênh mông sông nước.

Đây là cách tuyệt vời để bảo tồn nét văn hóa này, giúp ngư dân có thêm thu nhập ngoài việc đánh bắt đơn thuần.

6. Tính Bền Vững Và Thách Thức Của Nghề Chà Rào – Chà Cùng

Trong bối cảnh hiện đại, nghề Chà Rào – Chà Cùng đang đứng trước những cơ hội và thách thức lớn.

6.1. Tính thân thiện với môi trường

So với các phương pháp đánh bắt tận diệt như dùng xung điện hay lưới mắt nhỏ (lưới bát quái), Chà Rào – Chà Cùng được đánh giá là nhân văn và bền vững hơn.

• Nó hoạt động dựa trên tập tính tự nhiên.

• Mắt lưới dùng cho Chà Rào – Chà Cùng thường được quy định kích thước để cá con có thể thoát ra, chỉ giữ lại cá lớn.

• Các bó chà vô tình tạo ra hệ sinh thái, rạn nhân tạo cho thủy sinh vật phát triển.

6.2. Thách thức thời đại

Tuy nhiên, mật độ Chà Rào – Chà Cùng quá dày đặc cũng gây cản trở dòng chảy, ảnh hưởng đến giao thông đường thủy và khả năng thoát lũ. Chính quyền địa phương tại Thừa Thiên Huế đang có những quy hoạch lại vùng mặt nước, sắp xếp lại hệ thống Chà Rào – Chà Cùng sao cho hợp lý: vừa đảm bảo sinh kế cho dân, vừa bảo vệ môi trường đầm phá.

Ngoài ra, thế hệ trẻ làng chài ngày càng ít mặn mà với nghề này do tính chất vất vả, thức khuya dậy sớm. Việc giữ gìn nghề truyền thống này đang là bài toán khó.

7. Những Câu Hỏi Thường Gặp Về Chà Rào – Chà Cùng

Để giúp bạn đọc hiểu rõ hơn, dưới đây là giải đáp cho những thắc mắc phổ biến nhất:

Mùa nào thích hợp nhất để tham quan Chà Rào – Chà Cùng?

Thời điểm đẹp nhất là vào mùa khô, từ tháng 3 đến tháng 9 hàng năm. Lúc này nước trong, trời yên biển lặng, việc di chuyển bằng thuyền dễ dàng và hoàng hôn trên phá cũng rực rỡ nhất.

Cá đánh bắt từ Chà Rào – Chà Cùng có bán ở đâu?

Thường được bán tại các chợ nổi ngay trên phá vào sáng sớm (như chợ nổi Ngư Mỹ Thạnh) hoặc các chợ ven đầm phá như chợ Cồn Tộc, chợ Vinh Hiền. Muốn mua, bạn phải đi thật sớm (khoảng 4-5h sáng).

Sự khác biệt giữa “Nò Sáo” và “Chà Rào – Chà Cùng”?

Về cơ bản nguyên lý khá giống nhau là dẫn dụ cá. Tuy nhiên:

• Nò Sáo: Thiên về việc chặn đường đi của cá (dùng hệ thống sáo hình chữ V dẫn vào nò). Cá đi va vào sáo sẽ men theo sáo đi vào nò.

• Chà Rào – Chà Cùng: Thiên về việc tạo nơi trú ẩn (dùng bó cây – chà). Cá chủ động bơi vào để ở, sau đó mới bị vây bắt.

8.  Giữ Gìn Hồn Cốt Của Phá Tam Giang

Chà Rào – Chà Cùng không chỉ là những cọc tre vô tri vô giác cắm giữa dòng nước. Nó là mồ hôi, là hy vọng, là cuộc sống của hàng ngàn ngư dân vùng đầm phá. Nó là minh chứng cho sự hòa hợp giữa con người và thiên nhiên: lấy của thiên nhiên nhưng cũng biết cách nuôi dưỡng và chờ đợi.

Nếu có dịp ghé thăm Huế, đừng chỉ loanh quanh trong Đại Nội hay lăng tẩm. Hãy thử một lần về với phá Tam Giang, ngồi trên thuyền nan, ngắm nhìn hệ thống Chà Rào – Chà Cùng trải dài tít tắp. Hãy lắng nghe tiếng mái chèo khua nước và thưởng thức vị ngọt của con tôm, con cá vừa được dỡ từ chà lên. Chắc chắn, đó sẽ là những ký ức không thể nào quên.

Bạn đã bao giờ trải nghiệm dỡ chà hay thưởng thức đặc sản vùng đầm phá chưa? Hãy chia sẻ câu chuyện của bạn ở phần bình luận bên dưới nhé!

Ba Làng An & Ghềnh Sa Kỳ: Giải Mã “Tuyệt Tình Cốc” Hoang Sơ Giữa Lòng Quảng Ngãi 2026

Kinh Nghiệm Du Lịch Đảo Lý Sơn: Khám Phá “Jeju Phiên Bản Việt” Chi Tiết Từ A-Z 2026